Hayatta göreceğiniz iş ne olursa olsun, erdem olmayınca elde edeceğiniz her şeyin, yapacağınız her işin sonunda utanç ve kötülük vardır.
-Platon
Geçmişte birkaç düşünürün önem verdiği felsefenin bir alanı olan etik, son yıllarda hem çeşitli bilgi alanlarında hem de günlük yaşantımızda sıkça karşımıza çıkmaktadır. Bugün başta uygulamalı bilimler olmak üzere toplum bilimleri, kısmen de doğa bilimleri etik kavramına ayrı bir önem vermektedir. Örneğin tıp, mühendislik, iletişim, basın, siyaset gibi uygulamalı bilimlerin çoğunda önemli haline gelmiş, hatta birçok ülkede lisan programlarında ders olarak okutulmaya başlanmıştır.
Birçok gelişmiş ülkede veteriner hekimler de mesleki uygulamalarında etik ilkelerini belirlemiş ve uygulamaya koymuştur. Etik sözcüğü köken olarak Yunancadır ve ethos sözcüğünden gelir. Anlamı karakter, huy demektir. Esas olarak kişiye bağlı, kişiyle ilgili bir durumu ifade eder. Etik insanın “doğru” ve “iyi” bir yaşamın nasıl yaşanabileceğiyle ilgilenir. Etik ile ahlak birbirine yakın kavramlar olsa da aynı değildir. Ahlak, bize neyin doğru neyin yanlış olduğunu söyleyen bir bireyin veya grubun sosyal, kültürel ve dini inançları veya değerleridir. Etik, bir bireyin veya grubun davranış ilkeleriyle ilgilenen bir felsefe dalıdır. Neyin iyi ya da kötü olduğuna karar vermek için yol göstericidir (İyi 2011).
Bir uğraşın meslek sayılabilmesi için, öncelikle toplumun bir gereksinimini karşılaması, özel bilgi ve becerilere dayanması, kişinin salt kendi doyumu için değil, aynı zamanda başkalarının yararına olması, gibi koşullar aranır. Meslek kazanç elde etmek için yapılan bir uğraş olup kendine özgü değer ve etik ilkeleri vardır. Tüm bu bilgilerin ışığı altında meslek şöyle tanımlanabilir; Bir bireyin hayatını kazanmak için yaptığı, kuralları toplumca belirlenmiş, etik değer ve ilkeleri olan ve belli bir eğitimle kazanılan sistemli etkinlikler bütünüdür. İş ile meslek faklı şeylerdir. Herkes iş sahibi olabilir ama meslek sahibi olmak çok daha önemlidir. Öncelikle meslek sahibi olmak için düzenli ve standart bir eğitim süreci yaşanmalıdır. Bir uğraşın meslek olarak kabul edilmesi için bir diğer ana kural etik ilkelere ve değerlere sahip olmasıdır. Bunlara sahip olmayan uğraş alanları meslek olarak kabul edilemez.
Veteriner fakültesinden mezun olmuş ve diploma sahibi olan kişilere veteriner hekim denir. Veteriner hekimler mesleklerini yeminlerine bağlı kalarak, hayvan sağlığını ve refahını korumak, hayvanların ıstıraplarını dindirmek, halk ve çevre sağlığını korumak için çalışırlar.
Yunan tıp tanrısı olarak bilinen Asklepios’a atfedilen “yetki ve profesyonellik” kavramı çerçevesinde, hayvanları tedavi etme hakkı veteriner hekimlere ait olup, bu alanda kamunun beklentisi ise, veteriner hekimin eşzamanlı olarak hayvanın, hayvan sahibinin ve kamunun yararını gözetmesidir. Günümüzde, veteriner hekimliği etiği “veteriner hekim-hasta-hayvan sahibi/müşteri” ilişkilerine dayanır.
Veteriner hekimliği etiği; hayvanlar, hayvan sahipleri ve kamunun yararına işletilen veteriner hizmetleri sistemlerinde görev alan kişilerce uyulması gereken mesleki ahlak kurallarına dair etik kuramları, ilkeleri ve ahlaki standartları kapsayan bir bilim dalıdır. Veteriner hekimliği etiği, mesleki etik ve hayvan etiği olmak üzere iki temel alt başlıktan oluşmaktadır. Veteriner hekimler mezun olduklarında yaptıkları meslek yemini etik ve deontolojik bir özellik taşır. Pek çok ülkede, “Veteriner Hekim Yemini”, meslek etiğine, veteriner hekimlik ilkelerine, mesleki ahlak kurallarına ve veteriner hekimlik biliminin etik kurallara uygun icrasına doğrudan atıflar içerir. Örneklendirilecek olursa; Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD), veteriner hekimler, mesleklerini veteriner hekimliği etiği ilkeleri (AVMA) doğrultusunda icra etmeye yemin ederken, veteriner teknisyenler ise, mesleki etik koduna bağlı kalmaya yemin ederler. İngiltere’de ve İrlanda’da meslek yeminlerinde etik ifadesi geçmemekle birlikte, veteriner hekimler, sırasıyla Kraliyet Veteriner Koleji (RCVS) ve İrlanda Veteriner Konseyi tarafından belirlenen mesleki ahlak ilkelerine uymakla yükümlüdür. Benzer şekilde, veteriner hekimler hayvan refahını gözeteceklerine ve/veya hayvanların acısını dindireceklerine/azaltacaklarına dair de yemin ederler. İngiltere’de 1948 yılında hayvanların tedavisinden sorumlu yegâne meslek veteriner hekimlik olarak belirlenmiş ancak veteriner hekimlerin, hayvanların kullanımı ve hayvan refahı (hayvan etiği) ile ilişkili etik sorunlara müdahil olması ise, 1980li yılların başını bulmuştur.
Ülkemizde ise veteriner hekimleri mesleklerine icra ederken uymak zorundan oldukları kısmen meslek etiğini de içeren üç adet mevzuat,(6343 Sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun, Türk Veteriner Hekimleri Birliği Hizmetlerinin Yürütülmesine İlişkin Uygulama Yönetmeliği, Kamu Dışında Görev Alan Veteriner Hekimlerin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Tebliğ) ile bir Veteriner Hekimlik Meslek Etiği Kuralları yönergesi) bulunmaktadır.
Mesleki etik, her zaman bir grubun eseridir. Uygulamadaki etik öğelerin bir araya getirilmesiyle “etik kod” oluşturularak yazılı metinler haline getirilir. Mesleki etik, mensupları onu koruduğu sürece yürürlükte kalabilen ve bireylere emreden, onları şu ya da bu şekilde davranmaya zorlayan kurallardan oluşur. Meslek etiği, dürüstlüğe dayanır, güvenilir olmayı, doğru söylemeyi gerektirir. Kısacası meslek etiği, değerler üzerine kurulur. Etik değerlerin var olması ve uygulanması mesleğin olumlu tanımlanmasına ve tanıtılmasına katkı sağlar.
Veteriner hekimliği kuramsal olarak ilk hayvanın evcilleştirilmesiyle başlayan, yaklaşık on beş bin yıllık bir uğraş alanıdır. Veteriner hekimliği etiğinin gelişiminde; tıp etiği, araştırma etiği, hayvan etiği ve hayvan refahı çok etkili olmuştur.
Bir çok ülkede benimsenmiş olan etik ilkelerini kısaca şöyle özetleyebiliriz.
Veteriner hekimliği etiği ilkelerinin başında veteriner hekimin, yalnızca hastanın refahı, müşterinin ihtiyaçları, halkın güvenliği ve kamu güvenini sürdürme ihtiyacı gelir.
Veteriner hekim mesleğini icra ederken çıkar çatışmalarından özenle kaçınmalıdır.
Veteriner hekim-müşteri-hasta ilişkisini gözeterek tedavi hizmetini bilimsel yeterliliğe sahip olarak yürütmelidir.
Veteriner Hekim, her koşulda profesyonellik standartlarını korumalı, ve tüm profesyonel etkileşimlerde dürüst olmalıdır.
Veteriner Hekim, mevzuata saygı duymalı ve ayrıca hastanın ve halk sağlığının yüksek yararına aykırı olan yasa ve yönetmeliklerde değişiklik yapma sorumluluğunu kabul etmelidir.
Veteriner Hekim, bilimsel bilgileri takip etmeye, uygulamaya ve ilerletmeye, veteriner hekimliği eğitimine bağlılığını sürdürmeye, ilgili bilgileri müşterilere, meslektaşlara ve , halka sunmaya devam etmelidir.
Veteriner Hekim, belirli bir ürünü kullanmak veya reçetelemek için bir fayda elde edeceği satıcı teşvik programlarına veya diğer düzenlemelere katılıp katılmayacağına karar verirken bir çıkar çatışmalarından ve menfaat temin etmekten uzak durmalıdır.
Damızlık olacak veya yarış amaçlı , yetiştirilecek veya satılacak hayvanların genetik kusurlarını gizlemekten kaçınmalıdır.
Veteriner hekimler, içeriklerini bilmedikleri gizli çareleri veya diğer ürünleri tanıtmamalı, reçetelendirmemelidir.
Veteriner hekimler, hastaları için tedavi rejimini seçmekten sorumludur. Müşteriye beklenen sonuçlar ve maliyetler ve her tedavi rejiminin ilgili riskleri hakkında bilgi vermelidir. Hayvanların ötenazisi ve toplu itlaf uygulamalarında etik davranmalıdır.
Veteriner hekimler, yanlış veya yanıltıcı bir şekilde diğer veteriner hekimlerin mesleki itibarını karalamamalı veya ona zarar vermemelidir. Veteriner hekim, danışanların ve meslektaşlarının gizlilik haklarına saygı duymalıdır. Tıbbi kayıtlarını kanunun gerektirdiği süre boyunca saklanmalıdır.
Bilindiği gibi günümüzde veteriner hekimlerin etki alanı genişlemekte be daha önce veteriner hekimliği mesleği kapsamında değerlendirilmeyen konular bu alana dahil olmaktadır. Tek sağlık yaklaşımı, gıda güvenliği yaban hayatı, su hayvanları gibi alanlara müdahil olunması kuramların ve normların güncellenmesini gerektirmektedir. Öte yandan meslek etiği ilkelerinin yaşatılmasında meslek örgütlerine önemli görevler düşmektedir. Ticari kaygılar ile yapılan etik dışı davranışlar yakından izlenmelidir. Öncelikle ihtiyaç olmadığı halde açılan veteriner fakülteleri ile buralardan her yıl mezun olan yüzlerce genç meslektaşlarımıza etik kodları en iyi şekilde benimsetilmelidir. Önerim bu konuya ilişkin bir çalıştay düzenlenmeli etik kodlar belirlenmeli ve etkin uygulanması sağlanmalıdır. İnancım odur ki, Türk veteriner hekimleri gelişmiş ülkelerdeki meslektaşları ile yakın iş birliği içinde, veteriner hekimliği etiği kuralarını bugüne kadar olduğu gibi her koşulda sahiplenmeye devam edeceklerdir.14 Nisan 2021
Yararlanılan Kaynaklar
1.Sharadhuli I. Kimera* and James E. D. Mlangwa. Veterinary ethics is the application of ethical theories, principles, 2015
2.İyi S.,Tepe ve H., Etik(2015) Anadolu Üniversitesi
3.https://www.avma.org/resources-tools/avma-policies/principles-veterinary-medical-ethics avma
4.http://www.turkvet.biz/yazi/AB_FVE_meslek_tuzuk_kanun.htm
5.http://www.turkvet.biz/yazi/AB_fve_gvp.htm
